Chapter 5 Market Equilibrium

Chapter 5 Important Topics:

• Market Equilibrium – Definition
• Excess Demand and Excess Supply
• Equilibrium with Fixed Number of Firms
• Effects of Shifts in Demand and Supply
• Simultaneous Shifts of Demand and Supply
• Equilibrium with Free Entry and Exit
• Applications – Price Ceiling and Price Floor
• Wage Determination in Labour Market

MARKET EQUILIBRIUM

Simple Explanation: Market equilibrium is a situation where the quantity that consumers want to buy (demand) exactly equals the quantity that firms want to sell (supply) at a particular price. At this price, there is no shortage or surplus – the market clears.

💡 Examples:

• If price of wheat is too high, farmers produce more but consumers buy less → surplus (excess supply).
• If price is too low, consumers want more but farmers produce less → shortage (excess demand).
• Equilibrium price is where both plans match.

5.1 Equilibrium, Excess Demand, Excess Supply

In a perfectly competitive market, consumers maximise satisfaction and firms maximise profit. An equilibrium is reached when market demand = market supply. The price at which this happens is the equilibrium price (p*) and the quantity traded is the equilibrium quantity (q*).

If at a price, market demand > market supply → excess demand.
If market supply > market demand → excess supply.

According to Adam Smith’s ‘Invisible Hand’, whenever there is excess demand, price tends to rise; when there is excess supply, price tends to fall. This process continues until equilibrium is restored.

💡 Example 5.1 – Wheat Market:
Demand: q^D = 200 – p
Supply: q^S = 120 + p
At equilibrium, q^D = q^S → 200 – p = 120 + p → 2p = 80 → p* = 40, q* = 160 kg.
At p = 25, q^D = 175, q^S = 145 → excess demand = 30.
At p = 45, q^D = 155, q^S = 165 → excess supply = 10.

💭 Think: Why does the ‘Invisible Hand’ push price up when there is excess demand?
Simple Hints: Consumers who cannot get enough will offer higher prices to compete for the limited supply. Sellers, seeing this, raise prices.

Wage Determination in Labour Market

In a perfectly competitive labour market, firms hire labour until the wage rate (w) equals the marginal revenue product of labour (MRP_L). For a price-taking firm, MRP_L = P × MP_L (value of marginal product). Since MP_L diminishes as more labour is hired, the demand curve for labour slopes downward. The supply curve of labour from households may be backward-bending at high wages, but market supply is upward sloping. Equilibrium wage is determined at the intersection of demand and supply.

Shifts in Demand and Supply (Fixed Number of Firms)

Demand Shift

• Rightward shift (increase in demand): At old price, excess demand → price rises → new equilibrium with higher price and higher quantity.
• Leftward shift (decrease in demand): Excess supply → price falls → new equilibrium with lower price and lower quantity.

Supply Shift

• Rightward shift (increase in supply): Excess supply → price falls → new equilibrium with lower price and higher quantity.
• Leftward shift (decrease in supply): Excess demand → price rises → new equilibrium with higher price and lower quantity.

💡 Examples of shifts:
• Increase in consumer income (normal good) → demand shifts right → price and quantity rise.
• Increase in input price → supply shifts left → price rises, quantity falls.
• Increase in number of firms → supply shifts right → price falls, quantity rises.

Simultaneous Shifts of Demand and Supply

Table 5.1: Impact of Simultaneous Shifts

Demand Shift	Supply Shift	Quantity	Price
Leftward	Leftward	Decreases	May ↑, ↓, or =
Rightward	Rightward	Increases	May ↑, ↓, or =
Leftward	Rightward	May ↑, ↓, or =	Decreases
Rightward	Leftward	May ↑, ↓, or =	Increases

The actual change depends on the magnitude of shifts. For example, if both demand and supply increase by the same proportion, price may remain constant while quantity increases.

5.1.2 Market Equilibrium: Free Entry and Exit

When firms can freely enter and exit the market, the equilibrium price in the long run will be exactly equal to the minimum average cost (min AC) of the firms. Why?

• If price > min AC, firms earn supernormal profit → new firms enter → supply increases → price falls until profit = normal (price = min AC).
• If price < min AC, firms incur losses → some exit → supply decreases → price rises until profit = normal.

Thus, with free entry and exit, p = min AC always holds in equilibrium. The equilibrium quantity is determined by market demand at that price. The number of firms is n = (market demand) / (output per firm at min AC).

💡 Example 5.2 – Wheat with free entry:
Demand: q^D = 200 – p
Single firm supply: q_f^S = 10 + p (for p ≥ 20)
Minimum AC occurs at p = 20. So equilibrium price p* = 20.
Market demand at p = 20: q* = 200 – 20 = 180 kg.
Each firm supplies: q_f = 10 + 20 = 30 kg.
Number of firms n = 180 / 30 = 6.

With free entry and exit, a shift in demand changes only the quantity and number of firms, not the price. Price remains fixed at min AC.

5.2 Applications

5.2.1 Price Ceiling

A price ceiling is a government-imposed maximum price, usually set below the equilibrium price to help consumers afford essential goods (e.g., wheat, rice, kerosene).

Effect: At the ceiling price, quantity demanded exceeds quantity supplied → excess demand (shortage). This leads to rationing, long queues, and possibly black markets.

5.2.2 Price Floor

A price floor is a government-imposed minimum price, set above the equilibrium price to protect producers (e.g., agricultural support price, minimum wage).

Effect: At the floor price, quantity supplied exceeds quantity demanded → excess supply (surplus). Government may need to buy the surplus to prevent price from falling.

💭 Think: Why does a price ceiling create a shortage while a price floor creates a surplus?
Simple Hints: Ceiling is below equilibrium – consumers want more, producers supply less. Floor is above equilibrium – producers supply more, consumers want less.

✍️ Exam Practice (5 marks): Explain the effect of a price ceiling on the market for an essential good. Use a diagram.
Answer hints: Define price ceiling. Show demand and supply curves, equilibrium price p*, ceiling price p_c < p*. Mark excess demand. Explain rationing, queues, black market.

മലയാളം

പ്രധാന പാഠഭാഗങ്ങൾ:

• വിപണി സന്തുലിതാവസ്ഥ – നിർവചനം
• അധിക ചോദനവും അധിക പ്രദാനവും
• സ്ഥിര സ്ഥാപനങ്ങളുള്ള വിപണിയിലെ സന്തുലിതാവസ്ഥ
• ഡിമാൻഡിലും പ്രദാനത്തിലും വരുന്ന മാറ്റങ്ങളുടെ ഫലങ്ങൾ
• ഡിമാൻഡിന്റെയും പ്രദാനത്തിന്റെയും ഒരേസമയത്തുള്ള മാറ്റങ്ങൾ
• സ്വതന്ത്ര പ്രവേശന-നിർഗമനമുള്ള വിപണിയിലെ സന്തുലിതാവസ്ഥ
• പ്രയോഗങ്ങൾ – വില പരിധി (Price Ceiling), തറവില (Price Floor)
• തൊഴിൽ വിപണിയിലെ കൂലി നിർണ്ണയം

വിപണി സന്തുലിതാവസ്ഥ (Market Equilibrium)

ലളിതമായ വിശദീകരണം: ഒരു നിശ്ചിത വിലയിൽ, ഉപഭോക്താക്കൾ വാങ്ങാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അളവും സ്ഥാപനങ്ങൾ വിൽക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന അളവും തുല്യമാകുന്ന അവസ്ഥയാണ് വിപണി സന്തുലിതാവസ്ഥ. ഈ വിലയിൽ വിപണിയിൽ ക്ഷാമമോ മിച്ചമോ ഉണ്ടാകില്ല.

പൂർണ്ണ മത്സര വിപണിയിൽ, ഉപഭോക്താക്കളുടെ ആവശ്യവും സ്ഥാപനങ്ങളുടെ പ്രദാനവും തുല്യമാകുന്ന വിലയാണ് സന്തുലിത വില (p*). അപ്പോൾ വാങ്ങുകയും വിൽക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അളവാണ് സന്തുലിത അളവ് (q*).

ഒരു വിലയിൽ ആവശ്യം > പ്രദാനം ആണെങ്കിൽ – അധിക ചോദനം (excess demand).
പ്രദാനം > ആവശ്യം ആണെങ്കിൽ – അധിക പ്രദാനം (excess supply).

ആദം സ്മിത്തിന്റെ 'അദൃശ്യ കൈ' സിദ്ധാന്തമനുസരിച്ച്, അധിക ചോദനമുണ്ടെങ്കിൽ വില കൂടുകയും, അധിക പ്രദാനമുണ്ടെങ്കിൽ വില കുറയുകയും ചെയ്യും. ഈ പ്രക്രിയ വിപണിയെ സന്തുലിതാവസ്ഥയിലേക്ക് നയിക്കുന്നു.

💡 ഉദാഹരണം 5.1 – ഗോതമ്പ് വിപണി:
ആവശ്യം: q^D = 200 – p
പ്രദാനം: q^S = 120 + p
സന്തുലിതാവസ്ഥയിൽ, q^D = q^S → 200 – p = 120 + p → 2p = 80 → p* = 40, q* = 160 കിലോ.
p = 25-ൽ, q^D = 175, q^S = 145 → അധിക ചോദനം = 30.
p = 45-ൽ, q^D = 155, q^S = 165 → അധിക പ്രദാനം = 10.

💭 ചിന്തിക്കുക: അധിക ചോദനമുണ്ടാകുമ്പോൾ വില കൂടുന്നത് എന്തുകൊണ്ട്?
സൂചന: ആവശ്യത്തിന് സാധനം കിട്ടാത്തവർ കൂടുതൽ വില നൽകാൻ തയ്യാറാകും. വിൽപ്പനക്കാർ ഈ അവസരം ഉപയോഗിച്ച് വില കൂട്ടും.

തൊഴിൽ വിപണിയിലെ കൂലി നിർണ്ണയം

പൂർണ്ണ മത്സര തൊഴിൽ വിപണിയിൽ, സ്ഥാപനങ്ങൾ അവസാനമായി നിയമിക്കുന്ന തൊഴിലാളിയുടെ സീമാന്ത വരുമാന ഉത്പന്നം (MRP_L) കൂലി നിരക്കിന് (w) തുല്യമാകുന്നതുവരെ തൊഴിലാളികളെ നിയമിക്കും. MRP_L = P × MP_L (സീമാന്ത ഉത്പന്നത്തിന്റെ മൂല്യം). MP_L കുറയുന്ന സ്വഭാവമുള്ളതിനാൽ തൊഴിലാളികളുടെ ആവശ്യ വക്രം താഴോട്ട് ചരിഞ്ഞതാണ്. കുടുംബങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള തൊഴിൽ പ്രദാന വക്രം ഉയർന്ന കൂലിയിൽ പിന്നോട്ട് വളയുന്നതാകാം, എങ്കിലും വിപണി പ്രദാന വക്രം മുകളിലേക്ക് ചരിഞ്ഞതാണ്. സന്തുലിത കൂലി നിരക്ക് നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നത് ആവശ്യത്തിന്റെയും പ്രദാനത്തിന്റെയും വക്രങ്ങൾ സന്ധിക്കുന്ന ബിന്ദുവിലാണ്.

ഡിമാൻഡിലും പ്രദാനത്തിലും വരുന്ന മാറ്റങ്ങൾ (സ്ഥിര സ്ഥാപനങ്ങൾ)

ഡിമാൻഡ് മാറ്റം

• വലത്തോട്ടുള്ള മാറ്റം (ഡിമാൻഡ് കൂടുമ്പോൾ): പഴയ വിലയിൽ അധിക ചോദനം → വില കൂടും → പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥയിൽ വിലയും അളവും കൂടും.
• ഇടത്തോട്ടുള്ള മാറ്റം (ഡിമാൻഡ് കുറയുമ്പോൾ): അധിക പ്രദാനം → വില കുറയും → പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥയിൽ വിലയും അളവും കുറയും.

പ്രദാന മാറ്റം

• വലത്തോട്ടുള്ള മാറ്റം (പ്രദാനം കൂടുമ്പോൾ): അധിക പ്രദാനം → വില കുറയും → പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥയിൽ വില കുറയും, അളവ് കൂടും.
• ഇടത്തോട്ടുള്ള മാറ്റം (പ്രദാനം കുറയുമ്പോൾ): അധിക ചോദനം → വില കൂടും → പുതിയ സന്തുലിതാവസ്ഥയിൽ വില കൂടും, അളവ് കുറയും.

💡 മാറ്റങ്ങളുടെ ഉദാഹരണങ്ങൾ:
• ഉപഭോക്താക്കളുടെ വരുമാനം കൂടുക (സാധാരണ വസ്തുവിന്) → ഡിമാൻഡ് വലത്തോട്ട് → വിലയും അളവും കൂടും.
• ഇൻപുട്ട് വില കൂടുക → പ്രദാനം ഇടത്തോട്ട് → വില കൂടും, അളവ് കുറയും.
• സ്ഥാപനങ്ങളുടെ എണ്ണം കൂടുക → പ്രദാനം വലത്തോട്ട് → വില കുറയും, അളവ് കൂടും.

ഡിമാൻഡിന്റെയും പ്രദാനത്തിന്റെയും ഒരേസമയത്തുള്ള മാറ്റങ്ങൾ

പട്ടിക 5.1: ഒരേസമയത്തുള്ള മാറ്റങ്ങളുടെ ഫലം

ഡിമാൻഡ് മാറ്റം	പ്രദാന മാറ്റം	അളവ്	വില
ഇടത്തോട്ട്	ഇടത്തോട്ട്	കുറയും	കൂടാം/കുറയാം/മാറ്റമില്ല
വലത്തോട്ട്	വലത്തോട്ട്	കൂടും	കൂടാം/കുറയാം/മാറ്റമില്ല
ഇടത്തോട്ട്	വലത്തോട്ട്	കൂടാം/കുറയാം/മാറ്റമില്ല	കുറയും
വലത്തോട്ട്	ഇടത്തോട്ട്	കൂടാം/കുറയാം/മാറ്റമില്ല	കൂടും

യഥാർത്ഥ മാറ്റം ഡിമാൻഡിന്റെയും പ്രദാനത്തിന്റെയും മാറ്റത്തിന്റെ അളവിനെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു.

5.1.2 സ്വതന്ത്ര പ്രവേശന-നിർഗമനമുള്ള വിപണിയിലെ സന്തുലിതാവസ്ഥ

സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് സ്വതന്ത്രമായി വിപണിയിൽ പ്രവേശിക്കാനും നിർഗമിക്കാനും കഴിയുമെങ്കിൽ, ദീർഘകാലത്ത് സന്തുലിത വില സ്ഥാപനങ്ങളുടെ ഏറ്റവും കുറഞ്ഞ ശരാശരി ചെലവിന് (min AC) തുല്യമായിരിക്കും.

• വില > min AC ആണെങ്കിൽ, സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് അസാധാരണ ലാഭം ലഭിക്കും → പുതിയ സ്ഥാപനങ്ങൾ പ്രവേശിക്കും → പ്രദാനം കൂടും → വില കുറഞ്ഞ് min AC യിൽ എത്തും (സാധാരണ ലാഭം).
• വില < min AC ആണെങ്കിൽ, സ്ഥാപനങ്ങൾക്ക് നഷ്ടം സംഭവിക്കും → ചില സ്ഥാപനങ്ങൾ വിപണി വിടും → പ്രദാനം കുറയും → വില കൂടി min AC യിൽ എത്തും.

അതിനാൽ, സ്വതന്ത്ര പ്രവേശന-നിർഗമനമുള്ള വിപണിയിൽ, p = min AC എന്നത് എപ്പോഴും സത്യമാണ്. ഈ വിലയിലെ വിപണി ആവശ്യമാണ് സന്തുലിത അളവ് നിർണ്ണയിക്കുന്നത്. സ്ഥാപനങ്ങളുടെ എണ്ണം n = (വിപണി ആവശ്യം) / (min AC-യിൽ ഓരോ സ്ഥാപനത്തിന്റെയും ഉത്പാദനം).

💡 ഉദാഹരണം 5.2 – സ്വതന്ത്ര പ്രവേശനത്തോടെ ഗോതമ്പ് വിപണി:
ആവശ്യം: q^D = 200 – p
ഒറ്റ സ്ഥാപനത്തിന്റെ പ്രദാനം: q_f^S = 10 + p (p ≥ 20-ന്)
min AC p = 20-ൽ ആണ്. അതിനാൽ സന്തുലിത വില p* = 20.
p = 20-ൽ വിപണി ആവശ്യം: q* = 200 – 20 = 180 കിലോ.
ഓരോ സ്ഥാപനവും ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നത്: q_f = 10 + 20 = 30 കിലോ.
സ്ഥാപനങ്ങളുടെ എണ്ണം n = 180 / 30 = 6.

സ്വതന്ത്ര പ്രവേശന-നിർഗമനമുള്ള വിപണിയിൽ, ഡിമാൻഡിലെ മാറ്റം വിലയെ ബാധിക്കില്ല. വില min AC-യിൽ സ്ഥിരമായിരിക്കും; അളവും സ്ഥാപനങ്ങളുടെ എണ്ണവും മാത്രം മാറും.

5.2 പ്രയോഗങ്ങൾ

5.2.1 വില പരിധി (Price Ceiling)

അവശ്യവസ്തുക്കളുടെ (ഗോതമ്പ്, അരി, മണ്ണെണ്ണ) വില ഉയരുമ്പോൾ, സാധാരണക്കാർക്ക് ആശ്വാസം നൽകാൻ സർക്കാർ ഒരു പരമാവധി വില നിശ്ചയിക്കുന്നു. ഇത് സാധാരണയായി സന്തുലിത വിലയേക്കാൾ താഴെയായിരിക്കും.

ഫലം: നിശ്ചിത വിലയിൽ, ആവശ്യം > പ്രദാനം → അധിക ചോദനം (ക്ഷാമം). ഇത് റേഷനിംഗ്, നീണ്ട ക്യൂ, കരിഞ്ചന്ത തുടങ്ങിയ പ്രതിഭാസങ്ങൾക്ക് കാരണമാകും.

5.2.2 തറവില (Price Floor)

കർഷകരെ സംരക്ഷിക്കാൻ (കാർഷിക ഉൽപന്നങ്ങൾക്ക്) അല്ലെങ്കിൽ തൊഴിലാളികളുടെ കുറഞ്ഞ കൂലി ഉറപ്പാക്കാൻ സർക്കാർ ഒരു കുറഞ്ഞ വില നിശ്ചയിക്കുന്നു. ഇത് സന്തുലിത വിലയേക്കാൾ ഉയർന്നതായിരിക്കും.

ഫലം: നിശ്ചിത വിലയിൽ, പ്രദാനം > ആവശ്യം → അധിക പ്രദാനം (മിച്ചം). വില താഴുന്നത് തടയാൻ സർക്കാർ മിച്ചം വാങ്ങേണ്ടി വന്നേക്കാം.

💭 ചിന്തിക്കുക: വില പരിധി ക്ഷാമം സൃഷ്ടിക്കുകയും തറവില മിച്ചം സൃഷ്ടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് എന്തുകൊണ്ട്?
സൂചന: വില പരിധി സന്തുലിത വിലയിൽ താഴെയായതിനാൽ ഉപഭോക്താക്കൾ കൂടുതൽ വാങ്ങാനും ഉത്പാദകർ കുറച്ച് വിൽക്കാനും തയ്യാറാകും. തറവില സന്തുലിത വിലയ്ക്ക് മുകളിലായതിനാൽ ഉത്പാദകർ കൂടുതൽ ഉത്പാദിപ്പിക്കാനും ഉപഭോക്താക്കൾ കുറച്ച് വാങ്ങാനും തയ്യാറാകും.

✍️ പരീക്ഷാ ചോദ്യം (5 മാർക്ക്): ഒരു അവശ്യവസ്തുവിന്റെ വിപണിയിൽ വിലപരിധി (price ceiling) ഏർപ്പെടുത്തുന്നതിന്റെ ഫലങ്ങൾ ചിത്രം സഹിതം വിശദീകരിക്കുക.
ഉത്തര സൂചന: വിലപരിധി നിർവചിക്കുക. ആവശ്യ, പ്രദാന വക്രങ്ങൾ വരച്ച് സന്തുലിത വില p* ഉം, അതിന് താഴെയുള്ള വിലപരിധി p_c ഉം കാണിക്കുക. അധിക ചോദനം (ക്ഷാമം) അടയാളപ്പെടുത്തുക. റേഷനിംഗ്, ക്യൂ, കരിഞ്ചന്ത എന്നിവ വിശദീകരിക്കുക.

Important Exam Questions

• What is market equilibrium? Explain with the help of a diagram. (3 marks)
• Distinguish between excess demand and excess supply. What happens to price in each case? (3 marks)
• How is equilibrium price determined in a perfectly competitive market with fixed number of firms? (4 marks)
• Explain the effects of a rightward shift in demand curve on equilibrium price and quantity. (3 marks)
• What happens to equilibrium price and quantity when supply curve shifts leftward? (3 marks)
• Analyse the impact of simultaneous rightward shifts of both demand and supply curves. (4 marks)
• How does free entry and exit affect market equilibrium in the long run? (4 marks)
• Why is equilibrium price equal to minimum average cost when firms can freely enter and exit? (3 marks)
• Explain the concept of price ceiling with an example. What are its consequences? (5 marks)
• What is price floor? Illustrate its effect on a market with a diagram. (5 marks)
• How is wage rate determined in a perfectly competitive labour market? (4 marks)
• For a commodity, market demand is q^D = 100 – 2p and market supply is q^S = 50 + 3p. Find the equilibrium price and quantity. (3 marks)
• In the above question, if the government imposes a price ceiling of Rs 5, what will be the excess demand? (2 marks)